بررسی ماهیت ساختار امت واحده شامل اهداف و ویژگی های آن مبتنی بر رویکرد غایت شناسانه در نگاه نظام مند یکپارچه با بهره گیری از آیات قرآنی و روش توصیفی تحلیلی مد نظر این نوشتار است. برای تحقق این منظور متن مقاله با مبحث نظریه سیستم ها به عنوان نوعی روش شناسی علمی و نگرش به جهان آغاز شده که بر پایه به کارگیری رویکرد سیستمی انجام می گیرد، و کوشیده ایم بحث به گونه ای پیش رود که به تبیین تفکر سیستمی بینجامد. پس از آن، ساختار مطلوب امت واحده مبتنی بر رویکرد فوق، به عنوان تفکر سیستمی الاهی تبیین شده است. وجود تفکر سیستمی در اسلام و آموزه های جهان شمول آن تامین کننده عالی ترین غایات و ضامن سلامت و پویایی امت واحده است، چراکه شاکله غایی ساختار امت واحده در مسیر نهایی طبق وعده قرآنی، قرب الی اله است که برای همه دوران ها، زمینه ساز اصلی برخورداری انسان ها از حیات طیبه دنیوی و اخروی است.

هدف: این مقاله به منظور پاسخگویی به این سؤال اساسی که "کارکرد ساز و کار برادری و دوستی در ایجاد همگرایی بین مسلمین جهان در آراء مرحوم امام چیست؟" بر آن است تا صحت فرضیه "تأکیدات مرحوم امام بر پایه اصل قرآنی مودت و دوستی مسلمین، ضرورت اتخاذ مشی واحد مسلمانان در قبال مصالح امت اسلامی و از جمله مقابله با دشمن مشترک که به حاشیه رفتن اختلافات را سبب می گردید، زمینه تفاهم و همدلی ملل مسلمان به منظور نیل به حیات طیبه را فراهم آورد" را مورد سنجش قرار دهد. روش شناسی پژوهش: این نوشتار با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای این موضوع را کاویده که همان گونه که در مقیاس ملی با تقویت دوستی و محبت بین آحاد مردم، زمینه ارتقاء قدرت ملی از رهگذر اتحاد و همدلی بیشتر فراهم می آید، در عرصه جهان اسلام نیز نقش آفرینی مفهوم مودت و دوستی در شکل گیری "ید واحده" به منظور تحکیم اقتدار اسلامی، انکارناپذیر است. یافته ها: این پژوهش نشان می دهد ایده متعالی رهبر راحل انقلاب در تقویت هر چه بیشتر مودت و دوستیِ معطوف به همگرایی ملل مسلمانان -صرف نظر از تفاوت های اعتقادی- اهمیت تشکیل امت واحده به منظور تحقق حیات طیبه اسلامی با بی اعتنایی به نقشه های شوم دشمنان خواهان ذلت دنیای اسلام در دامن زدن به اختلافات فرقه ای را، به همه مسلمانان جهان ثابت نمود. نتیجه گیری: بررسی دیدگاه های مرحوم امام(ره) در خصوص اتحاد مسلمین گواه آن است که آن بزرگوار با تمرکز بر عوامل و عناصر معنوی و غیرمادی، هدف ایده بلند امت واحده اسلامی در طرح همگرایی مسلمین را با آگاهی ژرف نسبت به ایجاد ضرورت رابطه دوستی و مبتنی بر محبت بین مسلمین از رهگذر تحقق تفاهمی و نه صرفاً اخلاقی بلکه در چارچوبی هنجاری و شکل گیری نوعی رابطه بین الاذهانی بین آحاد مسلمین در نیل به حیات طیبه مطمح نظر قرار داده بود.

در آیات قرآن بر این حقیقت تاکید شده که مردم امت واحده ای بودند (بقره/213) و یا اگر خداوند اراده می کرد آنها را همواره بر امت واحده ای قرار می داد (مایده/48، یونس/19، هود/118، نحل/93، شوری/8 و زخرف/33). مفسران از گذشته تاکنون با ارایه تفاسیر متفاوت سعی کرده اند، معنای امت واحده را بیان کنند. تقریبا قریب به اتفاق مفسران منظور از امت واحده را در این آیات و آیه 118 سوره هود به معنای امتی که دارای دین حق باشد، تفسیر کرده اند. برخی از مفسران نیز تفسیری متفاوت از هر یک از آیات بیان کرده و معتقدند این آیات مفهوم واحد و مشترکی ندارند. از سویی دیگر تفسیر ارایه شده از سوی مفسران، با روایات معصومین و اقوال برخی از صحابه نیز هماهنگ نیست. این مقاله در پی ارایه تفسیری متفاوت و یکپارچه از این دسته از آیات به ویژه آیه 118 سوره هود است تا مفهوم به دست آمده از امت واحده بر همه آیات صدق کند. نتیجه به دست آمده آن است که منظور از امت واحده در این آیه و همه این آیات برعکس نظر مفسران، امتی است که بر ضلالت و گمراهی باشد نه بر حق و ایمان.

وحدت و همدلی و ترک جدال و تفرقه، از اصولی ترین آموزه های مترقی و بلند انسانی است. محیط به عنوان بستر زندگی انسان، یکی از عواملی است که می تواند بر شکلگیری این مهم اثر گذارده و در صورت عدم ایفای نقش مطلوب خویش، می تواند انسان را از این هدف دور سازد. این پژوهش با هدف دستیابی به مولفه های کالبدی محیط در راستای تسهیل همدلی و وحدت میان مردم جامعه؛ ابتدا به بررسی مفهوم باهمستان در معماری و شهرسازی پرداخته و سپس ضمن پیوند آن با مفهوم امت واحده، و تکیه بر ماهیت امکان دهندگی محیط، برای شکلگیری وفاق و همدلی میان اقشار جامعه در بستری از فرهنگ اسلامی، مولفه های کالبدی ارائه نمود. سوال اصلی این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی و رویکرد کیفی به انجام رسیده است، چگونگی یاری رسانی مولفه های کالبدی محیط، به ایجاد وحدت، همدلی و وفاق میان مردم از منظر اندیشه اسلامی است. با تحقق یافته های این تحقیق که معرف چند ویژگی کالبدی برای محیط مصنوع است، می توان امید داشت که محیط، بستری برای شکلگیری وحدت در میان امت گردد.

در سده اخیر، متفکران بزرگی را می توان یافت که برای تحقق آرمان تشکیل امت واحده و تمدن اسلامی زحمات و مشقات فراوانی را متحمل شدند. پرسش این تحقیق آن است که ارکان شکل گیری امت واحده اسلامی از نظر امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری به عنوان دو رهبر مهم ترین و بزرگ ترین انقلاب که پسوند «اسلامی» را هم به همراه دارد، چیست؟ برای پاسخ به این مساله به سراغ آثار و مکتوبات امام و رهبری رفتیم و با چارچوب نظری برآمده از آثار حضرت امام به واکاوی اندیشه آنان پرداختیم. دین، عقلانیت، علم و اخلاق از دیدگاه امام و مقام معظم رهبری به عنوان ارکان چهارگانه تشکیل امت واحده و تمدن اسلامی هستند.

چکیده فارسی:انتظار، مهدویت، اتحاد و انسجام اسلامی و امت واحده اسلامی از مقوله هایی اند که ارتباط ویژه و خاصی با هم دارند. در این تحقیق سعی بر این است که نخست، انتظار و وحدت و امت واحده از منظر قرآن و روایات بررسی شود و تا حدودی وجوه تشابه آنها و ارتباط عمیقشان به دست آید. در ادامه، شاهد و دلیل بر شکل گیری امت واحده در صدر اسلام با تدبیر و درایت رسول گرامی اسلام (ص) بیان می شود که برگرفته از وحی و تعالیم آسمانی است. در حقیقت، در دوره آخرالزمان هم مقوله انتظار در فراهم شدن بسترهای لازم برای تشکیل امت واحده اسلامی تاثیر شگرفی دارد. در نهایت، به مدینه فاضله و تمدن اسلامی که در جهت فرهنگ انتظار پدید می آید، توجه می شود. چکیده عربی:الانتظار، المهدویة، الوحدة و التضامن الإسلامی و الأمة الإسلامیة الواحدة هی مفاهیم بینها علاقة خاصة و ارتباط بعضها بالبعض الآخر.قام الباحث فی هذه الدراسة أولاٌ: بتحلیل مفهوم الإنتظار و الوحدة و الأمة الواحدة من منظار القرآن والروایات للعثور علی أوجه الشبه فیما بینها إلی حدّ ما و مدی ارتباطها العمیق. و استدلّ مستشهداً علی ذلک بتشکیل الأمة الواحدة فی الصدر الإسلامی الأول، و ذلک من خلال تدبیر و حکمة النبی المستمدة من الوحی و التعالیم الإلهیة. إن لمقولة الانتظار فی آخر الزمان تأثیراً کبیراً فی الحقیقة من خلال التمهید و الإعداد للقضایا اللازمة و المطلوبة فی تشکیل و إقامة الأمة الإسلامیة الواحدة.و أشار الباحث فی الختام إلی ضرورة التوجه إلی المدینة الفاضلة و الحضارة الإسلامیة لإیجاد و إ ظهار ثقافة الانتظار.

بر اساس نصوص قرآن کریم، دیگر موازین اسلامی و اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تلاش برای تشکیل و تحقق امت واحده اسلامی یک آرمان برجسته دینی است. علی رغم تلاش های مختلف صورت گرفته در این راستا، بی گمان جوامع اسلامی فاصله قابل توجهی با نقطه مطلوب دارند. نظر به این امر، پرسش اصلی نوشتار حاضر این است که «چگونه می توان از گفتمان حقوق بشر برای تحقق امت واحده اسلامی یاری جست؟» اهم یافته های مقاله حاضر که با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر مشترکات موجود میان موازین اسلامی و اصول حقوق بشری، همچون برادری، وحدت خانواده بشری، عدالت و کرامت انسانی، سامان یافته است، بدین شرح است که با توجه به وجود اصول، ارزش ها و هنجارهای مشترک میان حقوق بشر و آموزه های اسلامی، می توان با تکیه بر مشترکاتی همچون دعوت، تبلیغ، جدال احسن، هم زیستی مسالمت آمیز، برادری، تعامل، کرامت انسانی و عدالت، گام های موثری برای تحقق امت واحده اسلامی برداشت. گفتمان حقوق بشر با تقویت هویت مشترک و هم بستگی اجتماعی، می تواند به عنوان ابزاری مؤثر در جهت تحقق اهداف امت واحده اسلامی عمل کند. در نهایت، این تحقیق نشان داده است که هم سویی گفتمان حقوق بشر با آموزه های اسلامی، نه تنها امکان پذیر است، بلکه می تواند به ایجاد جامعه ای عادلانه و هم سو با اهداف دینی منجر شود.

تعیین قلمرو آموزه «امت» که ریشه در قرآن کریم دارد، همواره مورد تضارب آراء مفسران و اندیشمندان قرار داشته است. ایده اصلی نوشتار حاضر آن است تا قلمرو مفهومی این اصطلاح را در رابطه با جوامع چند فرهنگی مورد مداقه قرار دهد. «چند فرهنگی»، مفهومی نسبی است و در حوزه این نوشتار می تواند دو فرض کلی داشته باشد. در فرض نخست، جامعه ای مرکب از تنوعات قومی و نژادی، زبانی و خرده فرهنگ ها که همگی مسلمانند و در فرض دوم، جامعه ای که از اجتماع گروه های غیر مسلمان و مسلمان تشکیل شده باشد. بنابراین، قلمرو مفهومی «امت»، نسبت به هر یک از این دو صورت، متفاوت خواهد بود؛ چرا که اگر مفهوم «امت» با عنصر عقیده، صرفا مسلمانان را شامل شود، عنوان امت فقط با جوامع نوع اول سازگار خواهد بود و جوامع نوع دوم با کلیت خود در ذیل «امت» نخواهند گنجید و در نتیجه، فرآیند ملت سازی در این جوامع دشوار خواهد شد. اما اگر با رویکرد موسع و فراتر از معیار عقیده مفهوم «امت» را مورد لحاظ قرار دهیم، شکاف ایدئولوژیک موجود میان مسلمانان و غیر مسلمانان ساکن در یک جامعه چند فرهنگی، مانع از تبدیل شدن آنان به ملتی واحد نخواهد شد.

درگیری های منطقه ای و قومی و مذهبی، وحدت میان کشورهای اسلامی را نشانه گرفته و واگرایی در روابط میان کشورهای اسلامی را سبب شده است. این در حالی است که از منظر قرآن کریم، موضوع «اخوت» از مسایل ضروری در میان امت اسلامی به شمار آمده و نظام معارف اسلامی نه تنها نسبت به همگرایی بین مسلمانان، بلکه نسبت به همگرایی ایشان با سایر ملل جهان نیز تاکید بسیار ورزیده است. این پژوهش ضمن بررسی سبب نزول، تفسیر و سیاق آیه نهم سوره مبارکه «حجرات» و دیگر آیات مرتبط با این موضوع، به تبیین راهکارهای پیشنهادی قرآن کریم در این باره پرداخته است. حاصل پژوهش اینکه از منظر قرآن کریم روابط مسلمانان با همگان بر توصیه به احسان، قسط و عدالت بنا نهاده شده است. البته در روابط اجتماعی مسلمانان با یکدیگر افزون بر نکات پیش گفته بر موضوع اخوت نیز تاکید ویژه گردیده است.